Chuyên đề phương pháp tọa độ trong không gian

CHUYÊN ĐỀ 7: PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN

Biên soạn và sưu tầm: Hoàng Văn Quý – GV trường THPT Lương Tài số 2 

1. Kiến thức liên quan

1.1. Một số phép toán vectơ

tinh chat vecto

11.  M là trung điểm AB

     

12.  G là trọng tâm tam giác ABC

     

1.2. Phương trình mặt phẳng

*) Phương trình mp() qua M(xo ; yo ; zo) có vtpt vecto n = (A;B;C)

A(x – xo) + B(y – yo ) + C(z – zo ) = 0

        () :  Ax + By + Cz + D = 0  thì ta có vtpt vecto n =  (A; B; C)

*) Phương trình mặt phẳng theo đoạn chắn đi qua A(a,0,0)  B(0,b,0) ; C(0,0,c)

 Chú ý : Muốn viết phương trình mặt phẳng ta  cần xác định tọa độ điểm đi qua và 1 véctơ pháp tuyến.

*) Vị trí tương đối của hai mp (1) và (2) :

    ° cắt

°

°

    °

*) Khoảng cách từ M(x­0,y0,z0) đến () :  Ax + By + Cz + D = 0

           

*) Góc giữa hai mặt phẳng: goc  

1.3. Phương trình đường thẳng

*) Phương trình tham số của đường thẳng d qua  M(xo ;yo ;zo) có vtcp vecto a= (a1;a2;a3)

*) Phương trình chính tắc của d :

  (I)

*) Vị trí tương đối của 2 đường thẳng d , d : Ta thực hiện hai bước

    + Tìm quan hệ giữa 2 vtcp vecto advecto ad1

    + Tìm điểm chung của d , d bằng cách xét hệ:  

Hệ (I)

Quan hệ giữa vecto advecto ad1

Vị trí giữa d , d

Vô số nghiệm

Cùng phương

Vô nghiệm

Có 1 nghiệm

Không cùng phương

d cắt d

Vô nghiệm

d , d chéo nhau

*). Góc giữa 2 đường thẳng :   Gọi là góc giữa d và d

 cos

1.4. Một số dạng toán thường gặp

     Dạng 1:  Các bài toán cơ bản( các yếu tố đã cho sẵn)

  • Viết phương trình mặt phẳng đi qua ba điểm, đi qua một điểm và song song với mặt phẳng cho trước...
  • Viết phương trình đường thẳng đi qua hai điểm, song song với đường thẳng cho trước...
  • Chứng minh ABCD là một tứ diện, tính diện tích tam giác biết tọa độ ba điểm...
  • Tìm tọa độ hình chiếu của điểm trên đường thẳng, mặt phẳng...
  • Viết phương trình mặt cầu biết tâm và bán kính, đi qua 4 điểm đã cho...

     Dạng 2: Bài toán về phương trình mặt phẳng và các vấn đề liên quan

  • Viết phương trình mặt phẳng bằng cách xác định VTPT
  • Viết phương trình mặt phẳng liên quan đến khoảng cách
  • Viết phương trình mặt phẳng dạng đoạn chắn
  • Viết phương trình mặt phẳng liên quan đến góc
  • Viết phương trình mặt phẳng liên quan đến mặt cầu
  • Các dạng toán khác về mặt phẳng

     Dạng 3: Bài toán về phương trình đường thẳng và các vấn đề liên quan

  • Viết phương trình đường thẳng bằng cách xác định VTCP
  • Viết phương trình đường thẳng liên quan đến đường thẳng khác
  • Viết phương trình đường thẳng liên quan đến khoảng cách
  • Viết phương trình đường thẳng liên quan đến góc
  • Viết phương trình đường thẳng liên quan đến diên tích tam giác

     Dạng 4 Các bài toán tổng hợp

1.5. Phương trình mặt cầu

1.5.1. Phương trình mặt cầu tâm  I(a ; b ; c), bán kính R

   (1)

                 +/(2)    ()

              +/Ta có: Tâm  I(a ; b ; c) và

1.5.2. Vị trí tương đối của mặt phẳng và mặt cầu

 Cho và  ( ) : Ax + By + Cz + D = 0

Gọi d = d(I,()) : khoảng cách từ  tâm mặt cầu (S) đến mp().

  •                  d > r :  (S) () =
  •                  d = r :  () tiếp xúc (S) tại H  (H: tiếp điểm, (): tiếp diện)

*Tìm tiếp điểm H  (là hình chiếu vuông góc của tâm I trên mp() )

+ Viết phương trình đường thẳng d qua I và vuông góc mp() : ta có 

+ H = d ()

Gọi H (theo t) d

H() t = ? tọa độ H

  •                  d < r : () cắt (S) theo đường tròn (C):

 *Tìm bán kính R và tâm H của đường tròn giao tuyến:

+  Bán kính

+ Tìm tâm H ( là hình chiếu vuông góc của tâm I trên mp() )

1.5.3. Các dạng toán cơ bản về mặt cầu

  • Viết phương trình mặt cầu bằng cách xác định tâm và bán kính.
  • Viết phương trình mặt cầu bằng cách xác định hệ số của phương trình tổng quát.
  • Bài toán khác liên quan đến mặt cầu.

2. VÍ DỤ MINH HỌA

Ví dụ 1. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hai đường thẳng        

           

Chứng minh hai đường thẳng song song. Viết phương trình mp(P) chứa 2 đường thẳng trên

 

Lời giải

  • Ta có suy ra hai véc tơ cùng phương.
  • Ta có
  • Suy ra hai đường thẳng song song
  • Ta có với N(0;1;0)
  • Phương trình mp(P): x+z-4=0

Ví dụ 2. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho mặt phẳng (P): 3x-2y-3z+1=0 và mặt phẳng (Q): 5x+2y+5z-1=0. Viết phương trình mặt phẳng (R) vuông góc với mp(P) và mp(Q) đồng thời biết khoảng cách từ gốc tọa độ đến mp(R) bằng 1.

Lời giải

  • Ta có
  • Suy ra phương trình (R) là: -4x-30y+16z+D=0
  • Ta có
  • Vậy phương trình mp(R) là:

Ví dụ 3: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho ba điểm A(0,1,2), B(2,-2,1), C(-2;0;1)

1. Viết phương trình mặt phẳng đi qua ba điểm A, B, C

     2. Tìm tọa độ điểm M thuộc mặt phẳng 2x+2y+z-3=0 sao cho MA=MB=MC

Lời giải

1.Viết phương trình mặt phẳng đi qua ba điểm A, B, C

  • Ta có
  • Phương trình mặt phẳng(ABC) : x+2y-4z+6=0

2. Tìm tọa độ điểm M thuộc mặt phẳng 2x+2y+z-3=0 sao cho MA=MB=MC

  • Ta có nên M thuộc đường thẳng vuông góc với (ABC) tại trung điểm I(0;-1;1) của đoạn BC
  • Tọa độ điểm M thỏa mãn hệ phương trình

  • Suy ra tọa độ M(2;3;-7)

 

Ví dụ 4:  Trong không gian tọa độ Oxyz, cho A(1;2;3) B(2;2;2) C(1;2;0) Viết phương trình mặt phẳng đi qua A, B sao cho khoảng cách từ C đến mặt phẳng đó bằng

Lời giải

  • Gọi
  • Phương trình mp có dạng ax+by+cz-a-2b-3c=0
  • Ta có
  • Suy ra a=b=c=1 hoặc a=c=1, b=-1
  • Phương trình mp(P) là x+y+z-6=0 hoặc x-y+z-2=0

 

Ví dụ 5: Trong không gian tọa độ Oxyz, cho các điểm A(1;0;0), B(0;b;0), C( 0;0;c), trong đó b,c dương và mặt phẳng (P): y-z+1=0. Xác định b và c, biết mặt phẳng (ABC) vuông góc với mặt phẳng (P) và khoảng cách từ O đến (ABC) bằng

Lời giải

  • Ta có phương trình (ABC) là
  • Ta có
  • Ta có
  • Suy ra

Ví dụ 6 Trong không gian tọa độ Oxyz, cho 2 đường thẳng   

           

Viết phương trình đường thẳng d cắt cả 2 đường thẳngđồng thời vuông góc với mp(P): 2x+y-5=0

Lời giải

  • Ta có

          

  • T a có
  • Suy ra phương trình đường thẳng d là

 

Ví dụ7: Trong không gian Oxyz cho A(0;1;2), B(-3;1;4), C(1;-2;-1). Viết phương trình tham số của đường thẳng d biết:

a)     d qua điểm A và trung điểm I của đoạn thẳng BC.

b)     d qua C và vuông góc với mp(ABC).

Lời giải

a) I là trung điểm BC nên .

VTCP: .

Phương trình tham số đường thẳng d:

b)

VTCP:

Phương trình đường thẳng d cần tìm:

Ví dụ 8: Xét vị trí tương đối của d với các đường thẳng:

a) b) c)

Lời giải

a) d có VTCP .

có VTCP .

Xét hệ phương trình:   vô nghiệm.

Suy ra: d // .

b) Thực hiện tương tự: d và cắt nhau.

c) Thực hiện tương tự: d và chéo nhau.

Ví dụ 9. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz ,  cho mặt phẳng (P): x-2y-3z+5=0. Viết phương trình mặt phẳng vuông góc với (P) đồng thời chứa Oy

Lời giải

  • Ta có
  • Phương trình mặt phẳng là: 3x+z=0

Ví dụ 10. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho hai đường thẳng

                  

Viết phương trình mặt phẳng chứa hai đường thẳng trên

Lời giải

  • Ta có hệ phương trình có nghiệm duy nhất  suy ra d cắt d’ tại I(2;-1;3)
  • Ta có
  • Phương trình mặt phẳng là: -x+z-1=0

 

Ví dụ 11:  Cho A(1;3;1), B(2;1;2), C(0;2;-6) và mp(P)

a)     Viết phương trình mặt cầu tâm B qua A.

b)     Viết phương trình mặt cầu đường kính BC.

c)     Viết phương trình mặt cầu tâm C, tiếp xúc mp(P).

Lời giải

a) Mặt cầu tâm B, qua A nên có bán kính r = AB.

Phương trình mặt cầu cần tìm: .

b) Gọi I là trung điểm BC

Khi đó,

Mặt cầu đường kính BC có tâm , bán kính r = có phương trình:

c) Mặt cầu tâm C tiếp xúc với (P) nên có bán kính

Phương trình mặt cầu cấn tìm:

Ví dụ 12: Cho mặt cầu (S): .

a)     Xác định tọa độ tâm I và bán kính r của mặt cầu (S).

      b) Viết phương trình mp(P) tiếp xúc với mặt cầu tại M(1;1;1).

Lời giải

a) Từ phương trình mặt cầu ta có:

Tọa độ tâm I(1; -3; 4).

Bán kính:

b) Mặt phẳng tiếp xúc mặt cầu tại M nên IM vuông với mp.

Mp(P) qua M(1;1;1), có VTPT có phương trình:

3. BÀI TẬP TỰ LUYỆN

Bài 1. Trong không gian Oxyz, cho A(1;2;3) và mp(P) x+y+z-3=0. Tìm tọa độ hình chiếu của A lên (P)

Bài 2. Trong không gian Oxyz, cho A(1;2;3) và Tìm tọa độ hình chiếu của A lên d, điểm đx của A qua d.

Bài 3. Trong không gian Oxyz, cho (P): x+y+z-1=0 và Tìm M trên d sao cho khoảng cách từ M đến mp(P) bằng

Bài 4. Trong không gian Oxyz, cho 2 đường thẳng

Xét vị trí của hai đường thẳng. Viết ptmp chứa 2 đường thẳng trên.

Bài 5. Trong không gian Oxyz, cho 2 đường thẳng

Xét vị trí của 2 đường thẳng. Viết ptmp đi qua chứa đường thẳng đồng thời //

Bài 6. Trong không gian Oxyz, cho bốn điểm A(1 ; -2 ; 2), B(1 ; 0 ; 0), C(0 ; 2 ; 0),

D(0 ; 0 ; 3).

a) Viết phương trình mặt phẳng (BCD). Suy ra ABCD là một tứ diện.

b) Tìm điểm A’ sao cho mp(BCD) là mặt phẳng trung trực của đọan AA’.

Bài 7. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz,cho hai điểm A(2 ; 1 ; 1), B(2 ; -1 ; 5).

a) Viết phương trình mặt cầu (S) đường kính AB.

b) Viết phương trình mặt phẳng qua tiếp điểm với mặt cầu (S) tại A.

c) Tìm điểm M trên đường thẳng AB sao cho tam giác MOA vuông tại O.

Bài 8. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hai điểm A(3 ; 0 ; -2), B(1 ; -2 ; 4).

a) Viết phương trình đường thẳng AB và phương trình mặt phẳng trung trực của đoạn thẳng AB.

b) Viết phương trình mặt cầu tâm A và đi qua điểm B. Tìm điểm đối xứng của B qua điểm A.

Bài 9. Cho A(-1;2;1), B(1;-4;3), C(-4;-1;-2)

a) Viết phương trình mp đi qua I(2;1;1) và song song với mp (ABC).

b) Viết phương trình mp qua A và song song với mp (P):2x- y- 3z- 2 = 0.

c) Viết ptmp qua hai điểm A ,B và vuông góc với mp (Q):2x- y+2z- 2 = 0.

d) Viết ptmp qua A, song song với Oy và vuông góc với mp (R):3x – y-3z-1=0.

e) Viết phương trình mp qua C song song với mp Oyz.

f) Viết pt mp(P) qua các điểm là hình chiếu của điểm M(2;-3;4) lên các trục tọa độ.

Bài 10. Cho hai đường thẳng (d): và  (d’):

a) Chứng tỏ rằng (d) và (d’) chéo nhau.Tính khoảng cách giữa (d) và (d’).

b) Viết phương trình đường vuông góc chung của chúng.

c) Tính góc giữa (d1) và (d2).

Bài 11. Trong không gian Oxyz cho bốn điểm A(-2;1;-1), B(0,2,-1), C(0,3,0), D(1,0,1).

a) Viết phương trình đường thẳng BC.

b) Chứng minh 4 điểm A, B, C, D không đồng phẳng. Tính thể tích tứ diện ABCD.

Bài 12. Cho và đường thẳng (d) là giao tuyến của hai mặt phẳng

3x – y + 4z – 27 = 0 và 6x + 3y – z + 7 = 0.

a) Tìm giao điểm A của (d) và .

b) Viết phương trình đường thẳng đi qua A, vuông góc với (d) và nằm trong mặt phẳng .

Bài 13. Trong không gian Oxyz cho điểm A(1;4;2) và mặt phẳng (P) có phương trình

               x + 2y + z –1= 0

a) Hãy tìm tọa độ hình chiếu vuông góc của A trên (P).

b) Viết phương trình mặt cầu tâm A, tiếp xúc với (P).

Bài 14. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz , cho điểm M (4 ; -3 ; 2 ) và đường thẳng

                 (d) có phương trình  tham số  .

a) Viết phương trình mp(P) qua điểm M và chứa đường thẳng (d).

b) Viết phương trình mp (Q), biết mp(Q) qua  M và vuông góc đường thẳng (d).

c) Tìm tọa độ điểm H là hình chiếu vuông góc của M lên đường thẳng (d).

Bài 15. Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz  cho điểm M(2;3;0), mặt phẳng

(P) : và mặt cầu  (S) : .

a) Tìm điểm N là hình chiếu của điểm M lên  mặt phẳng (P).

b) Viết phương trình mặt phẳng (Q) song song với (P) và tiếp xúc với mặt cầu (S).

Có 19 trả lời

  1. Ngo Hien says:

    cho em hỏi j ở vd9 là gì vậy ạ?

  2. Ngo Hien says:

    vd10 giai vay la sao a?

    • BAOHTB says:

      Các bài giải trong bài chỉ là hướng dẫn sơ lượt. Bài này trước tiên phải kiểm tra hai đường thẳng là song song hay cắt nhau hay chéo nhau để có phương pháp cho phù hợp. Trong bài là hai đường cắt nhau nên chỉ cần lấy tích có hướng của hai vectơ chỉ phương của hai đường thì ta được VTPT của mặt phẳng cần tìm.

    • quang says:

      bài 12 lm kiur gị ạ

  3. nguyen bao says:

    giai giup cau b bai 15 cai thay

    • BAOHTB says:

      Mặt phẳng (Q) song song với (P) nên phương trình của (Q) sẽ có dạng: x + y + 2z + D = 0
      Bạn dùng điều kiện tiếp xúc mặt cầu (S) để tìm D nữa là được.

  4. nguyen bao says:

    bai 10 cau c nua thay

  5. THANH DANH says:

    đầy đủ quá.cảm ơn th nhiều

  6. khương tú says:

    Bài 11 tính thể tích tnvaayj thầy

  7. phan anh says:

    Cho em hoi bai 14 ạ !!!!!

  8. Nguyet says:

    Tính khoảng cách giữa hai đường thẳng song song thì tính như thế nào ạ

    • BAOHTB says:

      Khoảng cách giửa hai đường thẳng song song bằng với khoảng cách từ một điểm bất kỳ trên đường này đến đường kia

  9. cho 3 diêm A(3,-1)B (1,5)C(6,0)
    a, tìm hình A trên den ta
    d, tìm A' đối xứng với A qua den ta

  10. phuong says:

    thầy ơi sao em không tải link được ạ

  11. Nguyễn thị hải nhạn says:

    Điều kiện đường thẳng song song với mặt phẳng ntn a. Đường thẳng cắt mặt phảng nữa

Ý kiến bạn đọc